Grčka zastava, sa svojim prepoznatljivim plavim i belim prugama i krstom u gornjem levom uglu, jedan je od najvažnijih nacionalnih simbola Grčke. Grci je nazivaju galanolefki (Γαλανόλευκη) ili kianolefki (Κυανόλευκη), što su nazivi izvedeni od njenih plave i bele boje.
Iako danas gotovo svuda možemo videti istu zastavu, od državnih institucija i škola do brodova i privatnih kuća, ona nije oduvek izgledala ovako. Njen nastanak vezan je za Grčki rat za nezavisnost 1821. godine, a zanimljivo je da je zastava sa devet pruga, kakvu danas poznajemo, prvobitno bila namenjena grčkoj mornarici.
Tokom više od dva veka njen izgled menjao se u skladu sa političkim prilikama, dok su plava i bela ostale boje po kojima je prepoznatljiva.
Pre izbijanja Grčkog ustanka 1821. godine nije postojala jedinstvena grčka zastava koja bi predstavljala sve Grke. Različite ustaničke grupe, vojskovođe i ostrvske zajednice koristile su sopstvena obeležja. Na mnogima su se nalazili krstovi, likovi svetaca ili natpisi koji su pozivali na slobodu.
Kada je započela borba za nezavisnost od Osmanskog carstva, pojavila se potreba za zajedničkim nacionalnim simbolom. To je bio važan korak u stvaranju moderne grčke države, o čijim smo počecima detaljnije pisali u tekstu Grčki ustanak 1821: Borba porobljenog grčkog naroda.
U januaru 1822. godine, tokom Prve narodne skupštine u Epidaurusu, odlučeno je da boje grčke zastave budu plava i bela. Nekoliko meseci kasnije, 15. marta, privremena grčka vlada donela je uredbu broj 540, kojom su utvrđena tri oblika zastave, u zavisnosti od njihove namene.
Zastava namenjena upotrebi na kopnu bila je plava, kvadratnog oblika, sa velikim belim krstom koji se prostirao do njenih ivica.
Za ratnu mornaricu usvojena je zastava sa devet naizmeničnih plavih i belih pruga i belim krstom u gornjem levom uglu. Trgovačka mornarica dobila je sličnu zastavu, ali sa obrnutim rasporedom boja u delu sa krstom.
Ova razlika nije dugo potrajala. Već 1828. godine trgovačka mornarica počela je da koristi istu zastavu kao i ratna, čime je priznato značajno učešće trgovačkih brodova u borbi za nezavisnost.
Upravo od pomorske zastave iz 1822. godine nastala je današnja nacionalna zastava Grčke. O istorijskim okolnostima njenog nastanka, ranijim ustaničkim zastavama i razlozima za uvođenje zajedničkog nacionalnog obeležja detaljnije govori i istorijski članak o grčkoj zastavi, njenoj simbolici i usvajanju.
Iako se zastava sa devet pruga koristila još od 1822. godine, trebalo je da prođe više od jednog i po veka da bi postala jedinstvena nacionalna zastava Grčke.
Tokom 19. i 20. veka njen izgled menjao se u skladu sa političkim prilikama. Dolaskom bavarskog princa Otona na grčki presto 1833. godine, na pojedinim vojnim zastavama pojavio se bavarski grb. Kasnije, za vreme vladavine kralja Đorđa I, uvedeni su kraljevski simboli, uključujući krunu.
Promene državnog uređenja, smenjivanje monarhije i republike, kao i period vojne diktature, uticali su na upotrebu različitih verzija zastave.
Zanimljivo je da se deo ove istorije može pratiti i kroz promene koje je doživela grčka prestonica. Nekadašnja kraljevska palata, izgrađena za vreme Otona, danas je zgrada Parlamenta. O njenoj istoriji i političkim događajima koji su oblikovali modernu Grčku pisali smo u članku Sintagma: Žila kucavica Atine.
Konačna odluka o jedinstvenoj nacionalnoj zastavi doneta je 1978. godine. Tada je Zakonom 851/1978 propisano da zastava sa devet pruga i belim krstom postane zvanična nacionalna zastava Grčke.
Tako je nekadašnja pomorska grčka zastava postala simbol države koji danas poznajemo, dok su posebne vojne zastave zadržale svoje mesto u grčkim oružanim snagama.
Istorijski razvoj nacionalne zastave, kao i njen današnji izgled, detaljno su predstavljeni na zvaničnoj stranici Predsedništva Republike Grčke.
Jedno od najčešćih pitanja jeste zašto grčka zastava ima baš devet pruga.
Današnja zastava sastoji se od pet plavih i četiri bele horizontalne pruge jednake širine. Prva i poslednja pruga su plave.
Prema najrasprostranjenijem tumačenju, devet pruga povezano je sa čuvenim pokličem grčkih ustanika Ελευθερία ή Θάνατος, što znači Sloboda ili smrt.
Ovaj izraz na grčkom jeziku ima devet slogova, koliko ima i pruga na zastavi. Zanimljivo je da i sama grčka reč Ελευθερία, odnosno sloboda, ima devet slova.
Takvo tumačenje duboko je ukorenjeno u grčkoj tradiciji. Ipak, važno je razlikovati simboliku koja je vremenom prihvaćena od istorijskih činjenica. U zvaničnim odlukama iz 1822. godine nije sačuvano objašnjenje koje nedvosmisleno potvrđuje da je broj pruga izabran upravo zbog devet slogova revolucionarnog pokliča.
Zato se ova veza navodi kao najpoznatije tradicionalno tumačenje, ali ne i kao pouzdano utvrđen razlog prvobitnog izbora.
Poklič Sloboda ili smrt bio je jedan od najvažnijih simbola grčke borbe za nezavisnost, a ideja slobode zauzela je posebno mesto i u nacionalnoj himni. Više o njenom nastanku i stihovima Dionisiosa Solomosa možete pročitati u našem tekstu Grčka himna: Najduža himna na svetu.
Plava i bela toliko su povezane sa Grčkom da ih mnogi odmah poistovećuju sa njenim morem, nebom i ostrvima.
Prema jednom od najpoznatijih tumačenja, plava boja simbolizuje more i nebo, dok bela predstavlja morske talase. Bela se takođe povezuje sa čistotom namera i borbom za slobodu, dok se plavoj pripisuje simbolika slobode i nade.
Postoje i druga objašnjenja koja izbor boja povezuju sa odećom grčkih ustanika, pomorskom tradicijom i zastavama korišćenim pre stvaranja nezavisne države.
Međutim, istorijski dokumenti iz 1822. godine potvrđuju izbor plave i bele boje, ali ne pružaju jednoznačno objašnjenje njihove simbolike.
Zbog toga se ne može sa sigurnošću tvrditi da su more i nebo bili prvobitni razlog za izbor ovih boja, iako je upravo to tumačenje danas najpoznatije.
Beli krst u gornjem levom uglu grčke zastave predstavlja pravoslavno hrišćanstvo i njegovu povezanost sa istorijom i nacionalnim identitetom Grka.
U vreme borbe za nezavisnost pravoslavna vera bila je jedan od važnih elemenata zajedničkog identiteta grčkog stanovništva pod osmanskom vlašću.
Krst se nalazio i na brojnim ustaničkim zastavama korišćenim tokom revolucije 1821. godine, pa je njegov izbor za novo nacionalno obeležje imao jasno istorijsko i versko značenje.
Na današnjoj zastavi beli krst smešten je u plavi kvadrat koji zauzima gornji levi deo zastave. Njegova veličina i položaj, kao i širina krakova, precizno su propisani zakonom.
Izgled grčke zastave precizno je definisan zakonom iz 1978. godine. Pored rasporeda boja i položaja krsta, propisane su i njene proporcije.
Odnos širine i dužine zastave iznosi 2:3, a svih devet pruga mora biti jednake širine. Plavi kvadrat sa belim krstom zauzima visinu prvih pet horizontalnih pruga.
Zakon uređuje i način isticanja nacionalne zastave na državnim institucijama, školama, diplomatskim predstavništvima i drugim javnim mestima. Propisano je i da se ne smeju isticati oštećene ili izbledele zastave.
Grčka zastava ima posebno mesto tokom dva velika nacionalna praznika, 25. marta, kada se obeležava početak borbe za nezavisnost 1821. godine, i 28. oktobra, kada se Grci sećaju odbijanja italijanskog ultimatuma 1940. godine.
Tokom ovih praznika zastave se mogu videti na balkonima, u školskim dvorištima, na gradskim trgovima i duž ulica. Njihovo isticanje posebno je izraženo tokom tradicionalnih školskih i vojnih parada.
U Grčkoj se 27. oktobra, dan uoči velikog državnog praznika poznatog kao Dan OHI, obeležava Dan grčke zastave (Ημέρα της Ελληνικής Σημαίας).
Ovaj datum nije godišnjica njenog nastanka, već dan kada joj se odaje posebna počast u okviru priprema za obeležavanje nacionalnog praznika 28. oktobra.
U grčkim školama tada se organizuju svečanosti posvećene istorijskim događajima iz 1940. godine. Učenici pripremaju priredbe, recituju, pevaju i učestvuju u ceremonijama posvećenim nacionalnim simbolima.
Posebno mesto zauzima predaja zastave učenicima koji će je nositi na školskim paradama narednog dana. U grčkom obrazovnom sistemu uloga zastavonoše smatra se posebnom čašću, a postupak izbora učenika uređen je školskim propisima.
Dan kasnije, 28. oktobra, Grčka obeležava godišnjicu odbijanja italijanskog ultimatuma iz 1940. godine. O događajima koji su prethodili ulasku Grčke u Drugi svetski rat, kao i načinu na koji se ovaj praznik danas obeležava, detaljnije smo pisali u tekstu Grčki praznici: Dan kada su Grci rekli NE.
Od prvih ustaničkih obeležja do današnje nacionalne zastave prošlo je više od dva veka. Za to vreme Grčka je menjala državno uređenje, vladare i političke sisteme, ali su plava i bela ostale boje po kojima je njena zastava prepoznatljiva širom sveta.
