Postoje gradovi kroz koje protiče reka, a postoji i Edesa, grad u kojem je voda deo svakodnevnog života. Ona se provlači između kuća, teče uz parkove i kafiće, nestaje ispod kamenih mostova, pokreće stare mlinove i na kraju se, uz zaglušujući huk, obrušava niz visoku stenu.
Edesa se nalazi u Centralnoj Makedoniji, oko 90 kilometara zapadno od Soluna, i administrativni je centar regionalne jedinice Pella. Iako nije među najpoznatijim turističkim gradovima Grčke, teško je pronaći drugo mesto u zemlji u kojem su priroda, istorija i gradski život tako neobično povezani.
Najpoznatiji simbol Edese je vodopad Karanos, visok oko 70 metara, ali bi bilo šteta doći samo zbog njega. Stara četvrt Varosi, arheološko nalazište Longos, kameni most Kiupri, nekadašnje vodenice i tragovi industrijske prošlosti pokazuju da Edesa ima mnogo više slojeva nego što se vidi na prvi pogled.
Edesa je izgrađena na manjoj visoravni, na istočnim obroncima planine Vermio. Na kraju visoravni teren se naglo prekida i spušta prema prostranoj ravnici Pella, pa se sa više mesta u gradu pruža otvoren pogled na okolinu.
Kroz Edesu protiče reka Edesaios, poznata i kao Vodas. Njeni tokovi, kanali i manji rukavci presecaju grad, zbog čega ćete tokom šetnje stalno nailaziti na mostove i čuti žubor vode.
Upravo je voda odredila položaj grada, njegov razvoj, izgled i privredu. Pokretala je vodenice, radionice i fabrike, snabdevala stanovništvo i navodnjavala plodnu ravnicu ispod grada.
Ime Edesa najčešće se povezuje sa značenjem „kula u vodi“, dok je grad tokom srednjeg veka bio poznat kao Vodena ili Vodina, naziv koji takođe potiče od reči voda.
Prema predanju koje prenose pojedini antički izvori, mitski kralj Karanos, osnivač dinastije Argeada, osnovao je Edesu i učinio je prvom prestonicom drevne Makedonije. U turističkim izvorima često se navodi i 813. godina pre nove ere.
Ipak, ovu tradiciju treba razlikovati od arheološki potvrđenih podataka. Ostaci pronađeni na području Edese pokazuju da je grad bio organizovan na dva nivoa najkasnije krajem 4. veka pre nove ere.
Gornji grad i akropolj nalazili su se na steni na kojoj se razvila današnja Edesa, dok je Donji grad bio smešten u ravnici Longos. Dva dela grada bila su zaštićena snažnim fortifikacijama. Deo očuvanog zida Donjeg grada visok je između četiri i pet metara i predstavlja jedan od bolje sačuvanih primera antičkog utvrđenja u Makedoniji.
Značaj Edese nije počivao samo na njenom prirodno zaštićenom položaju. Grad se nalazio na važnom prolazu između ravničarskog i planinskog dela Makedonije, a u rimsko doba bio je jedna od stanica na putu Via Egnatia.
Od kraja 6. i početka 7. veka stanovništvo je postepeno napuštalo Donji grad. Napadi Avara i Slovena, naseljavanje novih plemena i prirodne nepogode doprineli su povlačenju stanovnika u utvrđeni Gornji grad. Na tom prostoru se kasnije razvio vizantijski grad tvrđava, u pisanim izvorima poznat kao Vodena.
Edesa ima i zanimljivu vezu sa srpskom srednjovekovnom istorijom. Prema podacima grčkog Ministarstva kulture, kralj Stefan Uroš IV Dušan zauzeo je Vodenu 1342. godine, čime je započeo period srpske vlasti nad gradom i okolnim područjem.
Tokom tog perioda u Vodeni su podizane ili obnavljane značajne crkvene građevine, među kojima su Crkva Uspenja Bogorodice i Crkva Svetih apostola Petra i Pavla.
Pisani izvori pominju i Tomu Preljubovića, koji je sa suprugom Marijom Paleolog podigao crkvu Panagija Gavaliotisa. Par je 1375. godine crkvu, zajedno sa brojnim dragocenostima i posedima, darovao manastiru Velika Lavra na Svetoj Gori.
Grad je pod osmansku vlast pao 1385. ili 1389. godine. Grčka vojska ušla je u Edesu 28. oktobra 1912. godine, tokom Prvog balkanskog rata, dok je grad formalno priključen grčkoj državi Bukureštanskim mirom 1913. godine.
U starijim tekstovima često se navodi da su vodopadi nastali tačno 1395. godine, kao posledica snažnog zemljotresa. Zvanična grčka turistička organizacija pruža nešto opreznije objašnjenje.
Do kraja 14. veka velika količina vode sakupljala se u prirodnom basenu zapadno od grada. Nakon geoloških promena voda je promenila pravac, počela da prolazi kroz grad i da se preko ivice visoravni obrušava u ravnicu. Nekadašnji basen je postepeno presušio, dok su kroz Edesu nastali brojni manji tokovi i vodopadi.
Putnici koji su tokom 17. i 18. veka prolazili ovim krajem opisivali su grad podignut na steni sa koje se spušta veliki broj vodopada. Međutim, područje ispod njih dugo je bilo gotovo nepristupačno zbog strmih padina i guste vegetacije.
Uređenje današnjeg Parka vodopada započeto je tokom četrdesetih godina 20. veka, a nastavilo se u narednim decenijama izgradnjom staza, stepeništa, vidikovaca i prostora za odmor.
Karanos je najveći i najpoznatiji vodopad Edese. Voda se obrušava sa visine od oko 70 metara, stvarajući snažnu vodenu zavesu i sitne kapljice koje se, kada ima dovoljno sunca, pretvaraju u dugu.
Uređena staza vodi posetioce niz padinu, do vidikovaca sa kojih se vodopad može posmatrati iz različitih uglova. Posebno je zanimljiv prolaz koji vodi iza vodene zavese. Tek kada se priđe tako blizu, može se osetiti puna snaga vode koja pada sa stene.
U neposrednoj blizini nalazi se i Dvostruki vodopad, poznat kao Lambda. Voda se tokom pada deli u dva toka i završava u dva manja jezerca. Do njega vodi kaldrmisana staza od Karanosa, ali treba računati na prskanje vode i vlažnu podlogu.
Park vodopada prostire se na približno 100.000 kvadratnih metara. Od ukupno dvanaest vodopada, dva velika vodopada su lako vidljiva i uređena za posete.
Za spuštanje do nižih vidikovaca potrebna je udobna obuća sa đonom koji se ne kliza. Stepenice i kamen mogu biti vlažni čak i kada je vreme suvo, posebno u delu neposredno uz vodopade.
Varosi je tradicionalna četvrt izgrađena na prostoru nekadašnjeg akropolja i vizantijskog grada tvrđave. Razvila se kao prva velika hrišćanska četvrt u vreme osmanske vlasti.
Kuće koje su danas sačuvane uglavnom potiču iz 19. veka i predstavljaju primere tradicionalne makedonske arhitekture. Prepoznatljive su po kamenim prizemljima, spratovima sa drvenim konstrukcijama, isturenim delovima fasade, natkrivenim balkonima i krovovima pokrivenim crepom.
Među poznatijim građevinama su kuće Valasa, Jusmi i Cami, kao i nekadašnja Ženska škola podignuta 1877. godine. U vili Valasa postojala je privatna kapela, dok je kuća Jusmi imala poseban prostor namenjen uzgoju svilene bube.
Veliki deo Varosija spalile su nemačke snage 1944. godine, jer je četvrt bila jedno od uporišta lokalnog pokreta otpora. Preživeli deo naselja proglašen je zaštićenom tradicionalnom celinom 1983. godine, a pojedine kuće su kasnije obnovljene.
Varosi se nalazi neposredno iznad ravnice i pruža jedan od najlepših pogleda u Edesi. Odavde se pešice lako stiže do vodopada i nekadašnje industrijske zone.
Jedan od najvažnijih srednjovekovnih spomenika Edese je Crkva Uspenja Bogorodice. Nekada je bila gradska saborna crkva i verovatno je prvobitno bila posvećena Svetoj Sofiji, odnosno Božjoj mudrosti.
Današnji oblik crkve potiče uglavnom iz perioda oko 1380. godine. U unutrašnjosti su sačuvana dva sloja fresaka. Stariji pripada kraju 14. veka, dok drugi sloj potiče iz 17. veka. U građevini su ponovo upotrebljeni i stariji ranohrišćanski stubovi i kapiteli.
U istoj četvrti nalazi se i Crkva Svetih apostola Petra i Pavla. Njene najstarije freske datiraju se između 1370. i 1385. godine, dok je građevina kasnije više puta popravljana i menjana.
Između četvrti Varosi i Parka vodopada nalazi se nekadašnja industrijska zona Edese. Voda ovde nije služila samo kao ukras grada, već kao pokretačka snaga brojnih radionica i fabrika.
Na prostoru današnjeg Muzeja vode na otvorenom sačuvano je devet radionica na vodeni pogon iz sredine i druge polovine 19. veka. Među njima su vodenice za brašno, mlinovi za susam, radionice za obradu kože i drugi pogoni.
U obnovljenom mlinu Arditsoglu nalazi se postavka „Mlin vode i pet čula“, posvećena značaju vode za prirodu, privredu, poljoprivredu i svakodnevni život Edese.
U drugoj obnovljenoj vodenici smešten je Akvarijum i reptilska kuća. U prostoru se mogu videti različite vrste zmija, kornjača i guštera, među kojima ima i lokalnih i egzotičnih vrsta.
Radno vreme postavki i pojedinih objekata može se menjati u zavisnosti od sezone, praznika i održavanja, pa ga treba proveriti neposredno pre posete.
Stara fabrika konoplje, Kanavourgio, jedan je od najzanimljivijih tragova industrijske prošlosti Edese. Fabrika je koristila snagu vode za proizvodnju užadi i kanapa od indijske konoplje.
Tokom međuratnog perioda bila je jedan od najvažnijih pogona te vrste u Grčkoj i zapošljavala je do 150 radnika. Sa radom je prestala 1966. godine.
Objekat je kasnije obnovljen i uključen u šire područje Parka vodopada. U njegovoj okolini i danas se mogu videti delovi starih mašina koje svedoče o vremenu kada je Edesa bila važan industrijski centar severne Grčke.
Donji grad antičke Edese nalazio se u ravnici Longos, u podnožju stene na kojoj je izgrađen današnji grad.
Arheološka istraživanja otkrila su delove snažnih gradskih zidina, kapije, kule, glavnu popločanu ulicu, stambene objekte, radionice, prodavnice i javne građevine. Među nalazima su staklarska i kovačka radionica, kao i velika građevina sa posudama za skladištenje, za koju se pretpostavlja da je služila kao državno skladište.
Grad je imao razvijen sistem vodosnabdevanja i odvodnje. Reka Edesaios bila je preusmerena duž delova zidina i imala je i odbrambenu ulogu.
U blizini nalazišta otkriveni su i ostaci starog puta sa tragovima koje su točkovi zaprežnih kola ostavili u kamenu. Put je kasnije postao deo rimske Via Egnatia.
Na zapadnom kraju Edese, među visokim platanima, nalazi se Kiupri, stari kameni most sa jednim lukom. Naziv potiče od turske reči „köprü“, što znači most.
Most je izgrađen u osmansko doba, pre posete putopisca Evlije Čelebije krajem 17. veka. Čelebija je okolinu mosta opisao kao zeleno izletište na koje su stanovnici dolazili u šetnju i na odmor.
Kiupri je nešto mirniji od Parka vodopada i dobar je početak šetnje kroz grad. Prateći tok reke, od mosta se može nastaviti prema centru, Varosiju i vodopadima.
Sahat kula podignuta je 1906. i 1907. godine i dugo je, uz vodopade, bila jedan od glavnih simbola grada. Njena osnova napravljena je od tamnog kamena, dok oblik građevine podseća na srednjovekovnu kulu.
Na severnoj strani nalazi se ploča sa imenom majstora Konstantinosa Zisisa, koji je sa svojom braćom učestvovao u izgradnji kule.
U centru Edese nalaze se pešačke ulice, trgovi, kafići i manji vodeni tokovi. To je jedan od retkih grčkih gradova u kojem je sasvim uobičajeno sedeti u kafiću dok samo nekoliko metara dalje protiče reka.
Širi kraj Pella poznat je po voćnjacima, naročito po trešnjama i breskvama. Među poznatim lokalnim sortama trešanja nalazi se i Tragana Edessis.
Sezona trešanja obično traje od kraja maja do sredine jula, u zavisnosti od sorte i vremenskih uslova. U tom periodu sveže trešnje mogu se pronaći na pijacama, u prodavnicama i kod lokalnih proizvođača.
Vredi potražiti i slatko od trešanja ili višanja, domaće džemove i druge proizvode od voća iz oblasti Pella. U lokalnim tavernama zastupljena su jela karakteristična za kuhinju grčke Makedonije, pečeno i dinstano meso, pite, pasulj, lokalni sirevi i sezonsko povrće.
Edesa je poznata i kao grad četiri godišnja doba, jer se izgled vodopada, parkova i okolne prirode primetno menja tokom godine.
Proleće donosi obilje zelenila, prijatne temperature i dobre uslove za šetnju. Jesen je posebno lepa zbog platana i drugih listopadnih stabala, čije boje potpuno menjaju izgled grada.
Tokom leta prostor oko vode pruža prijatno osveženje, mada sredina dana može biti topla. Zimi Edesa ima sasvim drugačiju atmosferu, a zbog planinskog položaja okolnih oblasti treba računati na niske temperature i mogućnost snega.
Za fotografisanje vodopada lepo je jutarnje ili kasno popodnevno svetlo, dok večernja rasveta daje Karanosu potpuno drugačiji izgled.
Edesa je udaljena približno 90 kilometara od Soluna. Putovanje automobilom najčešće traje između sat i po i dva sata, u zavisnosti od saobraćaja i izabrane trase.
Iz Soluna postoje redovne autobuske linije KTEL Pellas. Broj polazaka razlikuje se radnim danima i vikendom, pa aktuelni red vožnje treba proveriti na zvaničnom sajtu pre polaska.
Najvažnije gradske znamenitosti mogu se obići pešice, ali treba imati u vidu da spuštanje prema donjim vidikovcima vodopada i arheološkom nalazištu podrazumeva stepenice i veću visinsku razliku.
Obilazak možete početi kod kamenog mosta Kiupri, a zatim pratiti reku prema centru grada. Posle kratke pauze u centru nastavite prema četvrti Varosi, njenim starim kućama, crkvama i vidikovcima.
Iz Varosija se spustite prema starim vodenicama i Muzeju vode na otvorenom. Poslednji i najduži deo posete ostavite za Park vodopada, Karanos i stazu prema Dvostrukom vodopadu.
Ako imate dovoljno vremena i kondicije, obilazak možete završiti na arheološkom nalazištu Longos. Za opuštenu posetu osnovnim znamenitostima potrebno je najmanje četiri do pet sati, dok je ceo dan bolji izbor ako želite da obiđete muzeje, ručate i prošetate bez žurbe.
Boravak u Edesi može se spojiti sa obilaskom termalnih izvora Pozar, tradicionalnog naselja Palios Agios Atanasios, jezera Vegoritida ili arheološkog nalazišta i muzeja antičke Pelle.
U blizini grada nalazi se i močvarno područje jezera Agra, Vrita i Nisi, važno stanište ptica i drugih životinjskih vrsta. Ljubitelji prirode mogu Edesu koristiti kao polaznu tačku za istraživanje planine Voras i šire oblasti Pella.
Za obilazak nekoliko mesta u okolini praktičnije je planirati najmanje jedno noćenje, jer jednodnevni izlet iz Soluna ostavlja dovoljno vremena uglavnom za vodopade i centar Edese.
Edesa nije grad koji se obilazi samo zbog jedne fotografije vodopada. Karanos jeste njen najpoznatiji simbol, ali pravi karakter grada otkrivaju mali mostovi, stari mlinovi, kuće u Varosiju, arheološki ostaci i voda koja prati gotovo svaki korak kroz grad.
Posebno će se dopasti putnicima koji žele da upoznaju drugačiju Grčku, izvan ostrva, plaža i velikih arheoloških lokaliteta. Edesa je dovoljno mala da se može obići za jedan dan, ali dovoljno zanimljiva da ćete se verovatno zapitati zašto joj niste posvetili više vremena.
Edesa se nalazi oko 90 kilometara zapadno od Soluna. Vožnja obično traje između sat i po i dva sata.
Za vodopade, Varosi i centar potrebno je najmanje četiri do pet sati. Za muzeje, arheološko nalazište i opušten ručak najbolje je izdvojiti ceo dan.
Glavni park i gornji vidikovci pogodni su za porodičnu šetnju. Na stepenicama i vlažnim stazama uz vodopade decu treba držati pod nadzorom.
Može, a ovo je jedna od najpopularnijih kombinacija za jednodnevni izlet iz Soluna. Ipak, ako želite detaljno da obiđete oba mesta, bolje je planirati noćenje u ovoj oblasti.
Ne. Park vodopada nalazi se u samom gradskom području, na nekoliko minuta hoda od centra i tradicionalne četvrti Varosi.
